Adaptacja do zmiany klimatu i niskoemisyjność w Krajowej Polityce Miejskiej 2023

Adaptacja do zmiany klimatu i niskoemisyjność w Krajowej Polityce Miejskiej 2023

Krajowa Polityka Miejska do 2023 r., którą rząd przyjął w październiku br., podkreśla potrzebę adaptacji miast do skutków zmiany klimatu i zaleca przyjęcie rozwiązań promujących niskoemisyjność i efektywność energetyczną.

Dokument Krajowa Polityka Miejska 2013 został przygotowany przez Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju. Dotyczy wszystkich miast, niezależnie od ich wielkości czy położenia. Intencją autorów Krajowej Polityki Miejskiej (KPM) jest wzmocnienie zdolności miast i obszarów zurbanizowanych do zrównoważonego rozwoju i tworzenia miejsc pracy oraz poprawa jakości życia mieszkańców.

Jak podkreśla Centrum Informacyjne Rządu, KPM jest pierwszą polską polityką miejską, która wyznacza pożądane kierunki rozwoju miast. Dokument wskazuje także, że instytucje rządowe nie mogą wspierać finansowo lub organizacyjnie lub w inny sposób uczestniczyć w działaniach, które są sprzeczne z działaniami zalecanymi w KPM. „W tym kontekście KPM stanowi płaszczyznę współpracy i koordynacji działań rządowo-samorządowych w zakresie rozwoju polskich miast” – zaznacza Centrum Informacyjne Rządu.

W ramach KPM szczegółowo omówiono dziesięć następujących obszarów tematycznych: kształtowanie przestrzeni; partycypacja publiczna; transport i mobilność miejska; niskoemisyjność i efektywność energetyczna; rewitalizacja; polityka inwestycyjna; rozwój gospodarczy; ochrona środowiska i adaptacja do zmian klimatu; demografia; zarządzanie obszarami miejskimi.

W KPM sformułowano także zobowiązania rządu oraz zalecenia dla władz samorządowych, aby wspólnie realizowac cel, jakim jest rozwój miast sprzyjający zarówno ich mieszkańcom jak i środowisku naturalnemu i szerzej – klimatowi na świecie.

Dokument był przedmiotem dyskusji prowadzonej z mieszkańcami miast, samorządami, ekspertami oraz organizacjami społecznymi i gospodarczymi. Następnie został poddany formalnym konsultacjom społecznym.

Adaptacja: błękitno-zielona infrastruktura

W dokumencie podkreślono kluczową rolę, jaką samorządy lokalne odgrywają w realizacji celów KPM oraz konieczność indywidualnego dobierania narzędzi rozwojowych przez każde z miast. Dotyczy to także działań z zakresu adaptacji do zmiany klimatu. KPM postuluje, aby działania samorządów w tym zakresie uwzględniały długofalowe oddziaływanie na przyrodę oraz oparte były o ideę błękitno-zielonej infrastruktury, czyli zintegrowanych przestrzenie ze sobą układu hydrograficznego miasta oraz obszarów zieleni miejskiej.

KMP wymienia nagłe powodzie, powodowane przez deszcze nawalne oraz zjawisko miejskiej wyspy ciepła (MWC). MWC to znaczne podwyższenie temperatur w centrum w stosunku do otaczających miasto terenów otwartych, którego najważniejszymi przyczynami są: ciepło oddawane zwłaszcza nocą przez powierzchnie kumulujące ciepło (np. asfalt, beton, pokrycia dachów) oraz zmniejszanie powierzchni terenów biologicznie czynnych. Polska charakteryzuje się wyższym od średniej europejskiej wskaźnikiem zasklepienia powierzchni, czemu sprzyja żywiołowa zabudowa terenów otwartych zwana suburbanizacją („rozlewanie się” miast). W ramach działań adaptacyjnych KMP zaleca skupienie się na ograniczeniu wielkości spływu wód opadowych i zwiększeniu możliwości ich retencji na terenach otwartych, zielonych, począwszy od podwórek do lasów miejskich. Miasto powinno tworzyć mozaikę terenów zielonych i zabudowanych, unikać należy jednolitych przestrzeni nieprzepuszczających wody.

W miarę możliwości należy także zwrócić miasta ku rzekom, czyli nadać nowe funkcje nabrzeżom lub tworzyć linearne systemy parków w oparciu o układy hydrograficzne. Zagospodarowanie dolin rzecznych i nabrzeży przyczynia się także do wzmocnienia fukcji społecznej miast, ponieważ tworzone przestrzenie sprzyjają kontaktom towarzyskim i rekreacji oraz organizowaniem imprez kulturalnych w otwartej przestrzeni. Spójna sieć zieleni miejskiej, terenów wodnych, zielonych pierścieni i klinów napowietrzających korzystnie wpływa także na zdrowie mieszkańców, jakość powietrza, zmniejszenie hałasu, ułatwia migracje zwierząt oraz poprawia atrakcyjność miast dla inwestorów. Zarządzanie błękitno-zieloną infrastrukturą powinno łączyć funkcje ekologiczne z rekreacyjnymi (integracja z małą infrastrukturą, ciągami pieszo-rowerowymi, skwerami itd.). W nich także rozwijać może się rolnictwo miejskie.

Pólnocne nabrzeże Wyspy Młyńskiej, Bydgoszcz, fot. Pit1233 CC0.

Pólnocne nabrzeże Wyspy Młyńskiej, Bydgoszcz, fot. Pit1233 CC0.

W ograniczeniu skutków powodzi i podtopień w miastach kluczowe jest odpowiednie planowanie przestrzenne, dające szansę na zrównoważoną politykę przestrzenną, biorącą pod uwagę z jednej strony potrzeby i zagrożenia środowiskowe a z drugiej potrzeby gospodarcze i społeczne. Dobre planowanie przestrzenne powinno prowadzić do ograniczenia rozbudowy na obszarach otwartych, szczególnie cennych przyrodniczo. Rozwijać, czyli poddać procesowi rewitalizacji, należy tereny już zagospodarowane lub zdegradowane, które straciły swoje dotychczasowe funkcje. Tereny zagrożone powodzią lub podtopieniem powinny być zagospodarowywane zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa oraz mapami zagrożenia powodziowego.

KPM podkreśla wreszcie konieczność równoległego prowadzenia przez samorządy lokalne działań edukacyjnych skierowanych do mieszkańców miast. Zaleca się, aby w działaniach tych samorządy nawiązywały współpracę z wyspecjalizowanymi organizacjami pozarządowymi.

Niskoemisyjność i efektywność energetyczna: unijne zobowiązania, współpraca i dialog

KMP podkreśla, że działania podejmowane w miastach na rzecz niskoemisyjności i efektywności energetycznej wpisują się w realizację zobowiązań podjętych w ramach członkostwa Polski w Unii Europejskiej[1]. Działania te powinny być częścią całościowej polityki miejskiej, prowadzonej w koordynacji między władzami lokalnymi i regionalnymi, w dialogu z mieszkańcami i reprezentującymi ich organizacjami, aby zapewnić optymalne rezultaty i racjonalne gospodarowanie środkami publicznymi.

Punktem odniesienia w działaniach podejmowanych przez miasta powinny być plany gospodarki niskoemisyjnej (PGN), zgodne z programami ochrony powietrza i założeniami do planów zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. PGN mogą być także elementami strategii rozwoju miast, aby zapobiec niepotrzebnemu mnożeniu dokumentów. PGN powinny być dokumentami strategicznymi, wyznaczającymi konkretne cele w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych, efektywności energetycznej oraz wykorzystania odnawialnych źródeł energii (OZE) z jednoczesnymi projektami niezbędnych działań.

KPM wskazuje na zaopatrzenie budynków w ciepło i energię oraz transport jako dwa główne obszary pod względem ilości zużywanej energii i możliwości wprowadzenia działań promujących niskoemisyjność. Oprócz promowania transportu publicznego miasta powinny wprowadzać także rozwiązania ułatwiające ruch rowerowy i pieszy. Ważne jest także ustanowienie możliwości wyznaczania „stref ograniczonej emisji”, tj. stref, do których możliwy jest wjazd jedynie dla pojazdów spełniających określone normy emisji spalin oraz promowanie używania bardziej ekologicznych pojazdów, m.in. samochodów elektrycznych oraz pojazdów zasilanych gazem ziemnym CNG. Potrzebne jest także odzyskiwanie przestrzeni publicznych dla ludzi i zielni kosztem infrastruktury dla samochodów osobowych i ciężarowych.

System samoobsługowych wypożyczalni rowerów miejskich Venturilo w Warszawie, fot. Tomasz Kuran, CC-AS-3.0.

System samoobsługowych wypożyczalni rowerów miejskich Venturilo w Warszawie, fot. Tomasz Kuran, CC-AS-3.0.

Kolejnym obszarem (na podstawie ustawy – Prawo energetyczne), w którym samorządy lokalne mogą prowadzić aktywną politykę na rzecz podniesienia efektywności energetycznej, jest oddziaływanie na sposób oświetlenia obiektów zajmowanych przez jednostki podległe czy oświetlenie ulic i przestrzeni publicznej.

Istotne jest też prowadzenie działań na rzecz zmian organizacji zakupu energii i źródeł jej pochodzenia (kładzenie nacisku na wykorzystanie OZE), budowy i modernizacji infrastruktury energetycznej oraz kształtowanie struktury jej zużycia.

Problem niskiej emisji i termomodernizacja

Polska jest krajem o najwyższych stężeniach zanieczyszczeń powietrza w UE. Normy wyznaczone prawem są powszechnie przekraczane zwłaszcza w sezonie grzewczym. W strukturze zanieczyszczeń powietrza wywołanych działalnością człowieka zasadniczy udział ma dwutlenek siarki, tlenki azotu, benzo(a)piren, pyły zawieszone PM10 i PM2,5. W przypadku polskich miast odpowiedzialna są za to tzw. niska emisja pochodząca ze spalania węgla (często nisko gatunkowego, a spalane są także śmieci), w indywidualnych urządzeniach grzewczych jak i spaliny samochodowe. Obowiązujące prawo dotyczące wytwarzania energii nie ustanawiają mechanizmów zachęcających mieszkańców do inwestowania w przyjazne środowisku źródła ciepła w instalacjach domowych. Artykuł 96 ustawy – Prawo ochrony środowiska[2] daje jednak sejmikowi województwa możliwość podjęcia uchwały określającej, dla województwa lub jego części, rodzaj lub jakość paliw dopuszczonych do stosowania na danym obszarze oraz sposób realizacji i kontroli tego obowiązku. W zależności od lokalnych uwarunkowań można zastosować centralne systemy zasilania w ciepło lub rozwiązania polegające na wykorzystaniu innych nośników ciepła (np. zamianie węgla na gaz, czy też wykorzystania do tego alternatywnych źródeł energii) lub wymianie starych pieców węglowych na bardziej nowoczesne. W tym kontekście niezbędne jest także podjęcie działań chroniących gospodarstwa domowe zagrożone tzw. ubóstwem energetycznym.

Poza działaniami edukacyjnymi niezbędne jest stworzenie rozwiązań systemowych, które będą dawać możliwość egzekwowania przez władze samorządowe obowiązku korzystania przez podmioty na danym obszarze z dostępnych systemów zaopatrzenia w ciepło, mniej szkodliwych dla środowiska. W połączeniu z kampaniami edukacyjnymi takie kompleksowe podejście zapewni skuteczność realizowanych przedsięwzięć termomodernizacyjnych.

Zerowe zużycie energii i innowacje

W kwestii energooszczędności Polska też jest zobowiązana postanowieniami unijnymi[3]. Władze miast powinny podnosić efektywność energetyczną w już istniejących budynkach należących do administracji lokalnej oraz sektora publicznego jak i także budować obiekty energooszczędne czy nawet zeroemisyjne. . W tym celu samorządy lokalne powinny stawiać na nowatorskie rozwiązania i inicjować badania prowadzone przez ośrodki naukowe, mające na celu znalezienie najskuteczniejszych rozwiązań z zakresu efektywności energetycznej, dopasowane do potrzeb i warunków danego miasta.

Panele fotowoltaiczne umieszczone na trackerze i stelażu stałym w Laboratorium Edukacyjno-Badawczym Odnawialnych Źródeł i Poszanowania Energii AGH w Miękini. fot. ChronmyKlimat.pl.

Panele fotowoltaiczne umieszczone na trackerze i stelażu stałym w Laboratorium Edukacyjno-Badawczym Odnawialnych Źródeł i Poszanowania Energii AGH w Miękini. fot. ChronmyKlimat.pl.

Wsparciem dla działań poprawiających efektywność energetyczną będzie przegląd wszystkich dostępnych źródeł finansowania takich zadań, zarówno krajowych (w tym Funduszu Termomodernizacji i Remontów, który jest dostępny dla szerokiego grona odbiorców, w tym jednostek samorządu terytorialnego) jak i funduszy europejskich na lata 2014-2020. Celem będzie jak najlepsza koordynacja podejmowanych działań i koncentracja na przedsięwzięciach przynoszących największe rezultaty.

KPM zaleca też samorządom lokalnym zawiązywanie partnerstw publiczno-prywatnych w formule ESCO (Energy Saving Company), aby pozyskać specjalistyczną wiedzę o najskuteczniejszych rozwiązaniach pasujących do specyfiki danego miasta i kadrę do planowania i wdrażania tych rozwiązań. Kontrakt na przeprowadzenie projektu (tzw. EPC – Energy Performance Contracting), zawarty przez samorząd z firmą zewnętrzną, jest spłacany z oszczędności zużycia energii, jaką uzyskuje się w wyniku przeprowadzonych prac modernizacyjnych.

[1] UE przyjęła w 2008 r. pakiet klimatyczno-energetyczny do 2020 roku, zobowiązujący państwa członkowskie do zmniejszenia o 20% emisji gazów cieplarnianych w stosunku do roku 1990, zmniejszenia zużycia energii o 20% w porównaniu z prognozami dla UE na 2020 rok oraz zwiększenia udziału OZE do 20% całkowitego zużycia energii w UE, w tym minimalny dla każdego z państw członkowskich cel 10% udziału OZE we wszystkich rodzajach transportu na terytorium UE (w przypadku Polski 20% w zakresie zmniejszenia emisji gazów cieplarnianych, 20% w zakresie zmniejszenia zużycia energii oraz 15% w zakresie zwiększenia udziału OZE). Ponadto, na szczycie Rady Europejskiej w 2014 r. uchwalono drugi pakiet klimatyczno-energetyczny na lata 2020-2030. Rada Europejska zatwierdziła wiążący cel zakładający ograniczenie wewnętrznych emisji gazów cieplarnianych w UE do roku 2030 o co najmniej 40% w porównaniu z poziomem z roku 1990. Ponadto ustaliła cel, aby w 2030 r. udział energii z OZE w energii zużywanej w całej UE wynosił co najmniej 27% (nie ma podziału zobowiązań dla poszczególnych krajów), a także ustaliła orientacyjny cel w wysokości co najmniej 27%, dotyczący poprawy efektywności energetycznej w 2030 r. w porównaniu z prognozami zużycia energii w przyszłości.
[2] Pożądane zmiany wprowadziła nowelizacja ustawy Prawo ochrony środowiska, popularnie zwana ustawą antysmogową z dnia 12 listopada 2015 r.. Dzięki niej sprecyzowane zostały przesłanki wprowadzenia ograniczeń w wykorzystaniu paliw. Zmienione przepisy określają również, co powinno znaleźć się w treści uchwały sejmiku samorządowego i jakie procedury opiniodawcze powinny poprzedzać jej uchwalenie. Ustawodawca dopuścił także możliwość zawarcia w uchwale ograniczenia celu lub sposobu wykorzystania paliw.
[3] Dyrektywa 2010/31/UE w sprawie charakterystyki energetycznej budynków nakłada na państwa członkowskie wymagania w zakresie rozwiązań technicznych i technologicznych odnośnie charakterystyki energetycznej budynków. Od 1 stycznia 2019 roku wszystkie nowe budynki zajmowane przez władze publiczne oraz będące ich własnością mają być budynkami o niemal zerowym zużyciu energii, natomiast po 31 grudnia 2020 roku wszystkie nowe budynki mają charakteryzować się niemal zerowym zużyciem energii. Ponadto, dyrektywa 2012/27/UE w sprawie efektywności energetycznej zakłąda stworzenie długoterminowej strategii wspierania inwestycji w renowację krajowych zasobów budynków mieszkalnych i użytkowych.

Anna Kucińska, na podst.:
Krajowa Polityka Miejska 2023, Ministerstwo Infrastruktury i Rozwoju,
Rząd przyjął Krajową Politykę Miejską do 2023 r., PAP

zdjęcie tytułowe: Adam Kliczek, zatrzymujeczas.pl Warszawa, Park Skaryszewski (CC-BY-SA-3.0)

 

Spodobał Ci się tekst, poleć go znajomym:

Dodaj komentarz